Bankacılık Eğitimleri

1.PİYASA KAVRAMLARI, ÇEŞİTLERİ, ÖZELLİKLERİ

İktisadi açıdan piyasa, alıcı ve satıcıların birbiri ile karşılıklı iletişim içinde oldukları ve mübadelenin meydana geldiği yer olarak tanımlanır.Piyasa kavramı genellikle teorik ve mekandan soyutlanmış bir kavramdır.Piyasa kavramı somut olarak düşünülürse, daha çok borsa olarak tanımlanabilir.Borsa hangi türde olursa olsun,arz ve talebin karşılaştığı bir mekandır.

Piyasa bir ülkenin sınırları içinde ise ve o ülkede yapılan işlemleri kapsıyorsa buna iç piyasa (domestic market), işlemler ülke sınırlarını aşıyorsa buna da uluslararası piyasa (international market) denir.

Çok değişik piyasa türleri olmakla birlikte konumuz açısından sadece mali piyasalarıve bunun alt bölümü olarak da para ve sermaye piyasalarını inceleyeceğiz.

1.1 Mali Piyasa

Bir ülkede fon kullananlarile fon arz edenler arasında fon akımlarını düzenleyen kurumlar, akımı sağlayan araç ve gereçeler ile bunları düzenleyen hukuki ve idari kurallardan oluşan yapıya mali piyasa denilebilir.Tanımdan da anlaşılacağı gibi, mali piyasa para ve sermaye piyasalarından daha geniş ve bu piyasaları da kapsamına alan bir kavramdır.

Mali piyasa beş ana unsurdan oluşmaktadır.

a) Tasarruf sahipleri (fon arz edenler),

b) Yatırımcılar (fon talep edenler),

c) Yatırım ve finansman araçları,

d) Yardımcı kuruluşlar,

e) Hukuki ve idari düzen olarak sıralanabilir.

1.1.1 Para Piyasası (Money Market)

Kısa vadeli fon arz ve talebin karşılaÅŸtığı piyasaya “para piyasası” denir. Para piyasasının tipik özelliÄŸi kısa vadeli fonlardan oluÅŸmasıdır. Para piyasalarında vade genellikle bir yılı aÅŸmaz.

Para piyasasından sağlanan fonlar kredi olarak işletmelerin dönen varlıklarının finansmanında kullanılır. Para piyasasının araçlarını ticari senetler, kaynaklarını çeşitli  mevduat oluşturmaktadır.

Para piyasasının kendi içinde örgütlenmiş ve örgütlenmemiş para piyasası olarak da bir ayrımı yapılabilir. Örgütlenmiş para piyasası bir bankalar sistemidir. Çünkü işletmelerin nakit ihtiyacı çoğunlukla ticari bankalar tarafından karşılanmaktadır. Örgütlenmiş para piyasası banka sisteminin dışında kalan piysadır. Bankalar dışındaki kişi ve kuruluşlar da bazen işletmelere kısa vadeli fon sağlarlar.

1.1.2. Sermaye Piyasası (Capital Market)

a) Özellikler

En genel tanımıyla sermaye piyasası orta ve uzun vadeli fon arz  ve talebinin karşılaştığı piyasadır. Sermaye piyasası mali piyasa kavramından daha dar ve teknik bir nitelik taşır ve genellikle mali piyasa kavramı içinde yer alır.

Sermaye piyasasının tipik özelliği ve para piyasasından ayrıldığı en belirgin niteliği bu piyasanın orta ve uzun vadeli fonlardan oluşmasıdır. Bu vade bir yıldan daha fazla olmalıdır.Sermaye piyasasından sağlanan krediler genellikle, işletmelerin bina, makine ve teçhizat gib duran varlıklarının finansmanında kullanılır.

Para piyasasında olduğu gibi, sermaye piyasasının kaynakları da tasarruf sahiplerinin birikimleridir. Sermaye piyasasının en önemli ve yaygın araçları hisse senetleri ve tahvilleridir.

b) Çeşitleri

Sermaye piyasasının bir bölümlendirmesini yapmak gerekirse aşağıdaki gibi bir ayrım yapabilir.

Birincil Piyasa (Primary Market)

Hisse senedi ve tahvil gibi menkul deÄŸerleri ihraç eden ÅŸirketler ile alıcılar yani tasarruf sahiplerinin doÄŸrudan doÄŸruya karşılaÅŸtıkları piyasalardır. Buna hisse senetleri ile tahvillerin ilk kez sürülüp “ihraç” tan alındığı piyasa da denilebilir. Arada ÅŸirketin bizzat bulunmayıp bir banka ya da aracı kurumun bulunması bu alımın birincil piyasadan olmasına engel deÄŸildir.

Ä°kincil Piyasa (Secondary Market)

Menkul kıymetleri ihraçtan alanlar, bunları tekrar paraya çevirmek istediklerinde, hisse senetlerinde hiçbir zaman, tahvillere ise vadeden önce bunları ihraç eden kuruluşa müracaat edemezler. İkincil piyasa bu durumdaki menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini sağlayan piyasadır ve menkul kıymet borsaları bu piyasayı tanımlamadaen önemli örnektir.

Ä°kincil piyasa, menkul kıymetlerin likiditesini arttırarak birincil piyasaya talep yaratır ve geliÅŸmesini saÄŸlar. Ä°kincil piyasanın en iyi teÅŸkilatlanmış bölümü menkul kıymet borsalarıdır.Bunun haricinde sermaye piyasası iyi geliÅŸmiÅŸ ülkelerde bir de “over the counter” (tezgah üstü) borsa dışı piyasa vardır.

Birincil piyasa daha çok sermaye piyasası bilinciyle, ikincil piyasa ise menkul kıymetler piyasası bilinciyle çalışır. Birincil piyasada uzun vadeli fonların tasarruf sahibinden firmalara intikal söz konusudur ve birincil piyasada yapılan tahvil ve hisse senedi satışları sonucunda firmaya yeni sermaye girer. Oysa ikincil piyasada el değiştiren menkul kıymetlerden sağlanan fonların bunların çıkaran şirketle bir ilgisi yoktur.

1.2. Para Piyasası ile Sermaye Piyasası Arasındaki İlişkiler

Geniş anlamdaki sermaye piyasası kavramına para piyasası da dahil olmaktadır.Bu durumda gerek kredi arzı, gerekse kredi talebi para piyasasından sermaye piyasasına ya da sermeya piyasasından para piyasasına kolayca kayabilir.Faiz haddi iki piyasa arasındaki fon akımına ayarlanan bir düzenleyici olmaktadır.

Fon arz edenler, kendi yatırım politikalarını ve elde etmeti umdukları gelire bağlı olarak yatırılabilir fonları bu piyasalardan birine veya her ikisne yönlendirilebilir.Fon talep edenler de, ihtiyaç duydukları kredinin türüne göre her iki piyasadan borçlanabilir. Bazı aracı kuruluşlar, özellikler bankalar hem para, hem de sermaye piyasası işlemleri yapabilirler ve her iki piyasada çalışabilirler.

Para piyasası ile sermaye piyasasında cari faiz hadleri değişik olmakla birlikte birbirleriyle ilişkilidir.Fonlar genellikle düşük faiz haddinden yüksek olana doğru kayar.Para piyasasında meydana gelen bir faiz oranı artışı, sermaye piyasasına da etki eder.